Pamięć historyczna nie jest dana raz na zawsze. Trzeba ją pielęgnować, porządkować, czasem wydobywać spod warstw zapomnienia, ideologicznych uproszczeń i politycznych sporów. Od czterech dekad taką właśnie rolę pełni Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego – instytucja, która stała się strażnikiem pamięci i dziedzictwa ruchu ludowego, a w szczególności postaci Wincentego Witosa. To miejsce, w którym historia wsi polskiej, chłopskiego awansu społecznego, walki o niepodległość i demokrację nie jest jedynie eksponatem, lecz żywą opowieścią o Polsce XX wieku.

Muzeum jako strażnik pamięci ruchu ludowego

MHPRL to nie tylko muzeum w tradycyjnym sensie. To placówka naukowo-badawcza, która od ponad 40. lat gromadzi, zabezpiecza i udostępnia materiały dokumentujące rozwój ruchu ludowego – partii politycznych, organizacji społecznych, młodzieżowych, spółdzielczych i oświatowych wyrosłych ze środowiska wiejskiego. Ponad 62 tysiące eksponatów, znajdujących się także w oddziałach w Sandomierzu i Piasecznie koło Gniewa, tworzy unikalne archiwum pamięci polskiej wsi i jej przywódców. Własna działalność wydawnicza muzeum jest naturalnym przedłużeniem tej misji: to sposób, by źródła, dokumenty i interpretacje trafiły nie tylko do gablot, ale także do rąk czytelników.

Wincenty Witos – chłopski mąż stanu i symbol polskiej demokracji

W centrum tej opowieści pozostaje Wincenty Witos – jeden z ojców odrodzonej Rzeczypospolitej, trzykrotny premier, przywódca polskich chłopów, polityk formatu państwowego. Człowiek, który od czterech klas szkoły wiejskiej przeszedł drogę do najwyższych urzędów w państwie, stając się symbolem awansu społecznego i politycznego wsi. Jego biografia streszcza w sobie dramaty i nadzieje Polski XX wieku: walkę o niepodległość, obronę państwa w 1920 roku, konflikty polityczne II RP, represje sanacyjne, emigrację, powrót do kraju w cieniu wojny i śmierć w 1945 roku. Bez Witosa nie sposób zrozumieć polskiego ruchu ludowego ani dziejów demokracji w Polsce.

Nieprzypadkowo więc właśnie MHPRL stało się głównym wydawcą i edytorem kilkudziesięciu publikacji poświęconych Witosowi. To przedsięwzięcie długofalowe, konsekwentne i – co szczególnie ważne – oparte na źródłach. Muzeum korzysta z własnych zbiorów, z materiałów zgromadzonych w Zakładzie Historii Ruchu Ludowego oraz innych archiwach i muzeach, a pracownicy prowadzą samodzielne badania, przygotowując publikacje często prekursorskie, oparte na wcześniej niepublikowanych dokumentach.

Źródła, dokumenty, świadectwa w publikacjach MHPRL

Najbardziej „widoczną” formą tej działalności są katalogi i informatory wystaw. Już katalog Witos a wojna 1939–1945 (wyb. i oprac. materiałów, scen. wystawy Janina Kupiec, 1999) pozwalał spojrzeć na losy przywódcy ludowego w czasie II wojny światowej – okresie pełnym dramatycznych wyborów, działalności konspiracyjnej, prób odnalezienia miejsca w nowej, powojennej rzeczywistości. Z kolei informator Wincenty Witos 1874–1945 (red. Janusz Gmitruk, 1999) towarzyszący wystawie z okazji 125. rocznicy urodzin tego wielkiego Polaka ukazywał całe jego życie i karierę polityczną, ilustrowane fotografiami i dokumentami często publikowanymi po raz pierwszy. Najnowszy katalog z 2024 roku, przygotowany na 150. rocznicę urodzin, łączy historię z refleksją artystyczną – poprzez malarstwo inspirowane postacią Witosa, pokazując, że jego biografia wciąż rezonuje we współczesnej kulturze.

Szczególne miejsce w dorobku wydawniczym MHPRL zajmują publikacje źródłowe. Książka Barbary Olak z 2009 roku, zatytułowana Testament Wincentego Witosa to bezcenny zbiór wspomnień ludzi, którzy byli blisko Witosa w najtrudniejszych momentach jego życia. Spisywane w latach 80., często „w ostatniej chwili” relacje, są głosem pokolenia doświadczonego represjami sanacyjnymi i komunistycznymi, a jednocześnie wiernego swojemu przywódcy. To książka, która nie tylko dokumentuje, ale też porusza – bo pokazuje Witosa widzianego oczami przyjaciół, współpracowników, towarzyszy wspólnej drogi.

Fundamentalnym przedsięwzięciem edytorskim było wydanie Dzieł wybranych Wincentego Witosa (2010) – pięciotomowego korpusu wspomnień, publicystyki i przemówień, udostępnionego także na płycie CD. To symboliczne domknięcie wieloletnich starań o pełną obecność Witosa w polskim obiegu intelektualnym. Uzupełnieniem tej edycji są późniejsze wybory myśli i tekstów, takie jak Witosowe przesłania (Janusz Gmitruk, 2021) czy Gorące słowa, wybrana publicystyka Wincentego Witosa (wstęp i oprac. M. Ratyński, przedmowa Janusz Gmitruk, 2023), pokazujące siłę jego języka, klarowność argumentacji i aktualność wielu diagnoz społecznych.

Dr Janusz Gmitruk, dyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego konsekwentnie podkreśla, że Witos był nie tylko politykiem, ale myślicielem ludowym. Człowiekiem, który miał talent do wyprowadzania wniosków o charakterze ogólnopaństwowym z doświadczeń wsi. Publikacje takie, jak Alfabet Witosa (wstęp i oprac. M. Ratyński, przedm. Janusz Gmitruk, 2024) pokazują, jak przenikliwie potrafił Witos opisywać mechanizmy władzy, presji politycznej i niszczenia przeciwnika – często w sposób boleśnie aktualny.

Osobną, niezwykle ważną grupę stanowią wydawnictwa dokumentujące działalność rządową Witosa. Protokoły rządów Wincentego Witosa (tom I i II) (pod red. J. Gmitruka i M. Ratyńskiego, 2022 i 2023) to monumentalna edycja źródłowa, odsłaniająca kulisy funkcjonowania Rządu Obrony Narodowej w 1920 roku oraz gabinetów centroprawicowych w latach 1923 i 1926. To publikacje dla historyków, ale też dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć, jak w praktyce wyglądało sprawowanie władzy w młodym, zagrożonym państwie.

W podobnym duchu powstał tom Rząd Obrony Narodowej w dokumentach ruchu ludowego (red. nauk. J. Gmitruk, M. Ratyński, T. Skoczek 2021) ukazujący szerokie spektrum myśli politycznej ludowców w kluczowym momencie wojny polsko-bolszewickiej. Dzięki takim edycjom Witos przestaje być jedynie pomnikiem – staje się politykiem z krwi i kości, działającym wśród konfliktów, kompromisów i dramatycznych decyzji.

Biografie, rehabilitacja, pamięć. Witos we współczesnej refleksji historycznej

MHPRL nie ogranicza się tylko do edycji źródeł. Ważną częścią dorobku są biografie i studia biograficzne. Od syntetycznej publikacji Wincenty Witos – obrońca ojczyzny (Janusz Gmitruk, 2018), przez bogato ilustrowaną Wincenty Witos. Prawo i wolność są największym skarbem narodu…(Janusz Gmitruk, 2021) po monumentalną Sagę o Wincentym Witosie (Janusz Gmitruk, 2024) – wszystkie pokazują go w różnych odsłonach: jako przywódcę, emigranta, więźnia politycznego, męża stanu i symbol chłopskiego etosu.

Dopełnieniem obrazu są publikacje poświęcone wątkom szczegółowym: relacjom Witosa z Włodzimierzem Tetmajerem, Henrykiem Sienkiewiczem i Władysławem Reymontem. Należą do nich takie pozycje wydawnicze, jak: O Polskę i prawdziwą demokrację, Wincenty Witos i Włodzimierz Tetmajer (Janusz Gmitruk, Tadeusz Skoczek, 2023) oraz Związki Wincentego Witosa z Henrykiem Sienkiewiczem i Władysławem Reymontem (pod red.  Stanisława Durleja,  Janusza Gmitruka, 2016). Znaczącą publikacją jest Ostatnia droga Wincentego Witosa (Jan Hebda, 2025), rekonstruująca dzień po dniu jego pogrzeb – wydarzenie o ogromnym znaczeniu symbolicznym dla powojennej Polski.

Kulminacją wieloletnich badań i starań o przywrócenie sprawiedliwości historycznej jest praca Wincentego Witosa droga do rehabilitacji (Janusz Gmitruk, Józef Szczepańczyk, 2025), dokumentująca walkę o unieważnienie wyroku procesu brzeskiego. Publikacja ta, oparta na bogatym materiale źródłowym pokazuje, że historia nie jest zamknięta – może być korygowana, uzupełniana i naprawiana.

Nie sposób pominąć także publikacji pokonferencyjnych, zwłaszcza tomu Wincenty Witos: samorządowiec, chłopski mąż stanu, ludowy polityk (red. nauk. J. Gmitruk, M. Ratyński, 2024)  która gromadzi refleksje badaczy z całej Polski. To dowód, że postać Witosa wciąż inspiruje, prowokuje do pytań i sporów interpretacyjnych.

Za tym imponującym dorobkiem stoją konkretni ludzie. Przede wszystkim dr Janusz Gmitruk i dr Mateusz Ratyński, ale także współpracujący z MHPRL badacze i autorzy: dr Tadeusz Skoczek, Jan Hebda, Józef Szczepańczyk, Stanisław Durlej. Wydawnictwa realizowane samodzielnie, a także we współpracy z Ludową Spółdzielnią Wydawniczą i Muzeum Niepodległości, tworzą spójny korpus wiedzy o Wincentym Witosie.

Publikacje MHPRL pokazują, że pamięć historyczna wymaga pracy – żmudnej, źródłowej, często niewdzięcznej. Ale właśnie dzięki niej Wincenty Witos wraca do zbiorowej świadomości nie jako uproszczony symbol, lecz jako jedna z najważniejszych postaci polskiej historii.

Strażnik pamięci, jakim jest Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, spełnia w tym sensie rolę nie do przecenienia: przypomina, że bez chłopskiego doświadczenia, bez ruchu ludowego i bez Witosa nie byłoby nowoczesnej Polski.